Η Κύπρος στην ψηφιακή εποχή: ευκαιρία ή νέος αποκλεισμός;

Ζούμε σε μια εποχή όπου όλα γύρω μας αλλάζουν με ταχύτητες τεχνητής νοημοσύνης. Η οικονομία, η εργασία, η εκπαίδευση, ακόμη και η δημοκρατική συμμετοχή, περνούν μέσα από οθόνες και δεδομένα. Το ερώτημα για την Κύπρο δεν είναι αν θα «μπει» στην ψηφιακή εποχή. Αυτό έχει ήδη συμβεί. Το πραγματικό ερώτημα είναι: θα το κάνει οργανωμένα, δίκαια και με όραμα ή θα αφήσει ένα μεγάλο κομμάτι της κοινωνίας πίσω, δημιουργώντας μια νέα κατηγορία «ψηφιακά αποκλεισμένων»;

Τι σημαίνει πραγματικά «ψηφιακή Κύπρος»

Συχνά, όταν μιλάμε για ψηφιακή μετάβαση, περιοριζόμαστε στο γρήγορο ίντερνετ και σε μερικές ηλεκτρονικές υπηρεσίες του Δημοσίου. Η ψηφιακή εποχή όμως είναι κάτι πολύ ευρύτερο:

·         Είναι κράτος που εξυπηρετεί τον πολίτη από το κινητό, χωρίς ουρές και χαρτιά,

·         Είναι οικονομία που στηρίζεται στη γνώση, στην καινοτομία και στα δεδομένα,

·         Είναι πολίτες με δεξιότητες ώστε να εργάζονται, να συμμετέχουν και να προστατεύονται σε ένα ψηφιακό περιβάλλον,

·         Είναι προστασία προσωπικών δεδομένων, ασφάλεια συστημάτων, διαφάνεια στους αλγορίθμους και στη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης.

Με άλλα λόγια, δεν είναι θέμα «τεχνολογίας», αλλά θέμα κοινωνικής οργάνωσης, δικαιοσύνης και ποιότητας δημοκρατίας.

Οι σκιές πίσω από την ψηφιακή βιτρίνα

Παρά τα βήματα που έγιναν τα τελευταία χρόνια, η εικόνα παραμένει αντιφατική.

Πρώτον, υπάρχουν σαφείς ανισότητες στην πρόσβαση και τις δεξιότητες. Άλλες δυνατότητες έχει ένας νέος στη Λευκωσία ή τη Λεμεσό και άλλες ένας ηλικιωμένος σε μια κοινότητα της υπαίθρου. Άλλο επίπεδο εξοπλισμού και στήριξης έχουν κάποια σχολεία και άλλο μικρά ή αγροτικά γυμνάσια και λύκεια. Το αποτέλεσμα είναι ότι η ψηφιακή μετάβαση κινδυνεύει να γίνει ένας ακόμη μηχανισμός αναπαραγωγής ανισοτήτων.

Δεύτερον, η δημόσια διοίκηση κουβαλά ακόμη βαριά την κουλτούρα του «χαρτιού». Πολλές διαδικασίες παραμένουν χειρόγραφες, απαιτούν φυσική παρουσία και πολλαπλές επισκέψεις σε υπηρεσίες. Ακόμη και όταν υπάρχουν ηλεκτρονικές λύσεις, συχνά είναι πολύπλοκες, κατακερματισμένες, χωρίς διαλειτουργικότητα. Ο πολίτης δίνει τα ίδια δεδομένα ξανά και ξανά σε διαφορετικές υπηρεσίες, και πολλές φορές αισθάνεται ότι το ψηφιακό επίπεδο απλώς πρόσθεσε ένα ακόμη εμπόδιο αντί να αφαιρέσει.

Τρίτον, η εκπαίδευση και η αγορά εργασίας δεν «συνομιλούν» όσο πρέπει. Τα παιδιά μαθαίνουν συχνά σε ένα σχολείο 20ού αιώνα για να ζήσουν σε μια αγορά εργασίας 21ου αιώνα. Προγραμματισμός, ρομποτική, ανάλυση δεδομένων, βασική κατανόηση της τεχνητής νοημοσύνης και των κινδύνων της παραμένουν αποσπασματικά, όχι οργανικά ενταγμένα στο εκπαιδευτικό σύστημα. Την ίδια στιγμή, εταιρείες αναζητούν δεξιότητες που δεν βρίσκουν εύκολα εντός Κύπρου, και αναγκάζονται να αποταθούν σε αγορές του εξωτερικού. Το ίδιο ισχύει και αντίστροφα, νέοι με ψηφιακές δεξιότητες λόγο έλλειψης ευκαιριών αναγκάζονται να φύγουν από την Κύπρο.

Τέταρτον, υπάρχει το κεφάλαιο ασφάλειας και εμπιστοσύνης. Οι κυβερνοεπιθέσεις σε οργανισμούς, η διαρροή ή κακή χρήση προσωπικών δεδομένων, οι διαδικτυακές απάτες, υπονομεύουν την εμπιστοσύνη των πολιτών στις ψηφιακές διαδικασίες. Χωρίς εμπιστοσύνη, κανένα ψηφιακό κράτος δεν μπορεί να σταθεί.

Τέλος, παρά τις δυνατότητες, η ψηφιακή οικονομία παραμένει περιορισμένη σε σχέση με το δυναμικό της χώρας. Έχουμε συγκριτικά πλεονεκτήματα σε τομείς όπως ο τουρισμός, η ναυτιλία, η αγροτική παραγωγή, οι χρηματοοικονομικές και επαγγελματικές υπηρεσίες. Όμως, η αξιοποίηση της τεχνολογίας σ’ αυτούς τους τομείς είναι ακόμη άνιση και ανολοκλήρωτη, ιδιαίτερα εκτός των μεγάλων αστικών κέντρων.

Τι πρέπει να γίνει: από το σύνθημα στη πράξη

Αν θέλουμε η ψηφιακή εποχή να γίνει εργαλείο προόδου και όχι νέου αποκλεισμού, χρειαζόμαστε συγκεκριμένες επιλογές πολιτικής.

1. Καθολική πρόσβαση – κανένας εκτός δικτύου

Η ψηφιακή πρόσβαση οφείλει να θεωρείται βασική υποδομή, όπως το νερό και το ρεύμα. Χρειάζεται ένα ξεκάθαρο εθνικό σχέδιο ευρυζωνικής κάλυψης, με στόχους για 100% πρόσβαση σε υψηλές ταχύτητες, και ειδική μέριμνα για ορεινές και αγροτικές περιοχές. Παράλληλα, πρέπει να στηριχθούν οικονομικά ευάλωτες ομάδες, χαμηλοσυνταξιούχοι, άνεργοι, μαθητές και φοιτητές, με επιδοτήσεις για σύνδεση και βασικό εξοπλισμό. Δεν μπορεί η οικονομική αδυναμία να σημαίνει και ψηφιακός αποκλεισμός.

2. Από τη γραφειοκρατία στο «έξυπνο» κράτος

Πριν ψηφιοποιήσεις μια διαδικασία, πρέπει να την απλοποιήσεις. Αντί να μεταφέρουμε πολύπλοκα έντυπα σε πολύπλοκες φόρμες, οφείλουμε να επανασχεδιάσουμε από την αρχή τις διαδικασίες. Μία ενιαία ψηφιακή πύλη πολίτη και επιχείρησης, με ενιαία ηλεκτρονική ταυτότητα και την αρχή «once-only» (δίνω τα δεδομένα μου μία φορά, και το κράτος τα μοιράζεται εσωτερικά) θα έκανε πραγματική διαφορά. Συγκεκριμένα χρονοδιαγράμματα διεκπεραίωσης και, όπου είναι νομικά εφικτό, τεκμαιρόμενη έγκριση αν το κράτος δεν απαντήσει εγκαίρως, θα ενίσχυαν την εμπιστοσύνη.

3. Ψηφιακές δεξιότητες για όλες τις ηλικίες

Χρειαζόμαστε ένα νέο «ψηφιακό σχολείο», όπου ο προγραμματισμός, η ρομποτική, ο κριτικός ψηφιακός γραμματισμός και η εξοικείωση με την τεχνητή νοημοσύνη δεν θα είναι πολυτέλεια για λίγους, αλλά βασικά εργαλεία για όλους. Αυτό απαιτεί επενδύσεις σε εργαστήρια, αλλά κυρίως σοβαρή επιμόρφωση των εκπαιδευτικών. Παράλληλα, πρέπει να προσφέρουμε προγράμματα διά βίου μάθησης σε ενήλικες, μέσω δήμων, κοινοτήτων και κέντρων εκπαίδευσης. Η γενιά των ηλικιωμένων έχει δικαίωμα να μη μείνει «εκτός συστήματος» επειδή οι υπηρεσίες γίνονται ψηφιακές.

4. Ασφάλεια, δικαιώματα, διαφάνεια

Η ενίσχυση της κυβερνοασφάλειας δεν είναι απλά τεχνικό θέμα, είναι θέμα εθνικής ασφάλειας και προστασίας δικαιωμάτων. Χρειάζεται κεντρικός συντονισμός, υποχρεωτικά πρότυπα ασφάλειας για κρίσιμες υποδομές και συστηματική ενημέρωση των πολιτών για κινδύνους και τρόπους προστασίας. Όπου το κράτος χρησιμοποιεί αλγορίθμους και AI (π.χ. για αξιολόγηση αιτήσεων, κατανομές πόρων κτλ.), πρέπει να υπάρχουν κανόνες διαφάνειας και δικαίωμα ένστασης. Ο πολίτης δεν μπορεί να κρίνεται από ένα «μαύρο κουτί» που δεν ελέγχεται.

5. Ψηφιακή οικονομία και περιφερειακή καινοτομία

Η ψηφιακή οικονομία δεν πρέπει να είναι προνόμιο μόνο των πόλεων. Περιφερειακά κέντρα καινοτομίας, σε συνεργασία με πανεπιστήμια, επιμελητήρια και τοπική αυτοδιοίκηση, μπορούν να στηρίξουν startups και μικρές επιχειρήσεις σε τομείς που συνδέονται με την τοπική ταυτότητα: γεωργία ακριβείας και agri-tech, «έξυπνος» τουρισμός, πολιτιστικός και φυσικός πλούτος με ψηφιακές εφαρμογές, πράσινες τεχνολογίες. Χρειάζονται όμως σταθεροί κανόνες, λιγότερη γραφειοκρατία και εργαλεία χρηματοδότησης (μικροχρηματοδότηση, εγγυήσεις, αξιοποίηση ευρωπαϊκών προγραμμάτων).

6. Ψηφιακή δημοκρατία, όχι μόνο ψηφιακές υπηρεσίες

Η ψηφιακή εποχή μπορεί να φέρει τους πολίτες πιο κοντά στη λήψη αποφάσεων. Πλατφόρμες ανοιχτής διαβούλευσης για νομοσχέδια, διαφανής παρακολούθηση της υλοποίησης πολιτικών, δυνατότητα υποβολής και παρακολούθησης προτάσεων πολιτών, είναι βήματα προς μια πιο συμμετοχική δημοκρατία. Ακόμη και η ηλεκτρονική ψηφοφορία, με αυστηρά στάνταρ ασφάλειας, μπορεί να δοκιμαστεί πιλοτικά σε μικρότερη κλίμακα, ώστε σταδιακά να χτιστεί εμπιστοσύνη.

Η ψηφιακή εποχή ως πολιτική επιλογή

Η μετάβαση στην ψηφιακή εποχή δεν είναι ουδέτερη τεχνική εξέλιξη. Είναι βαθιά πολιτική επιλογή: ποιοι θα ωφεληθούν, ποιοι θα αποκλειστούν, ποιοι θα έχουν λόγο στον σχεδιασμό της.

Μπορούμε να αφήσουμε τα πράγματα να προχωρούν αποσπασματικά, με λίγες «νησίδες αριστείας» μέσα σε μια θάλασσα ανισοτήτων και παρωχημένων πρακτικών. Ή μπορούμε, ως κοινωνία και πολιτεία, να θέσουμε έναν καθαρό στόχο: μια ψηφιακή Κύπρο όπου:

·         το κράτος σέβεται τον χρόνο του πολίτη,

·         η τεχνολογία υπηρετεί την κοινωνική δικαιοσύνη και όχι το αντίθετο,

·         κανένα παιδί, κανένας ηλικιωμένος, καμία κοινότητα δεν μένει πίσω επειδή δεν είχε την υποδομή ή τη στήριξη να ακολουθήσει.

Η επιλογή δεν είναι αν θα έρθει η ψηφιακή εποχή. Έχει ήδη έρθει. Η επιλογή είναι αν θα τη χρησιμοποιήσουμε για να χτίσουμε μια πιο δίκαιη, ανθρώπινη, σύγχρονη Κύπρο, ή αν θα αφήσουμε να γίνει ακόμη ένα πεδίο ανισοτήτων και απογοητεύσεων.

Αυτό είναι, τελικά, το πραγματικό διακύβευμα.