Από την απαξίωση στην ανανέωση. Ικανότητα, ήθος και τεχνολογική επάρκεια ως το νέο κοινωνικό συμβόλαιο.
Η απαξίωση της πολιτικής δεν είναι μια ξαφνική «σκιά» πάνω από την κοινωνία. Είναι συσσωρευμένη καθημερινή εμπειρία. Υποσχέσεις που δεν τηρούνται, πελατειακές λογικές, ατιμωρησία, καθυστερήσεις, διοικητική ανεπάρκεια και ένας δημόσιος διάλογος που συχνά αντικαθιστά την τεκμηρίωση με βουητό. Όταν ο πολίτης καταλήγει στο «όλοι ίδιοι είναι», η δημοκρατία δεν πέφτει απότομα. Αποδυναμώνεται σταδιακά, επειδή μειώνεται η συμμετοχή, αυξάνεται ο κυνισμός και ανοίγει χώρος για λαϊκισμούς και εύκολες απλουστεύσεις.
Σήμερα, όμως, υπάρχει ένας επιπλέον καταλύτης που κάνει την ανάγκη ανατροπής αυτής της πορείας επιτακτική. Η επανάσταση της Τεχνητής Νοημοσύνης. Η πολιτική που λειτουργεί με «αναλογικές» ικανότητες (διαίσθηση χωρίς δεδομένα, διοίκηση με χαρτιά, αποφάσεις με τηλέφωνα, προσωπικές διευθετήσεις, επικοινωνία χωρίς σχέδιο υλοποίησης) δεν είναι απλώς ξεπερασμένη. Είναι επικίνδυνη. Διότι στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης, το κόστος της ανεπάρκειας πολλαπλασιάζεται, και χάνεις ταυτόχρονα, ανταγωνιστικότητα, δικαιοσύνη και αξιοπιστία.
Η εμπιστοσύνη σήμερα δεν χτίζεται με λόγια, αλλά με μετρήσιμα αποτελέσματα.
Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι η εμπιστοσύνη στους θεσμούς εξαρτάται από συγκεκριμένους παράγοντες.
Ικανότητα του κράτους να παρέχει υπηρεσίες,
Ανταπόκριση στις ανάγκες,
Ακεραιότητα,
Δικαιοσύνη/ισονομία, και
Διαφάνεια.
Αυτό έχει καταγραφεί συστηματικά σε συγκριτικές έρευνες του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ), όπου φαίνεται επίσης ότι σε πολλές χώρες η εμπιστοσύνη στην κυβέρνηση παραμένει χαμηλή ή εύθραυστη.
Άρα το «να επαναφέρουμε αξία στον πολίτη» σημαίνει πρακτικά:
ένα κράτος πιο προβλέψιμο (κανόνες που τηρούνται),
πιο δίκαιο (ισονομία, αξιοκρατία),
πιο αποτελεσματικό (λιγότερος χρόνος/κόστος),
και πιο διαφανές (λογοδοσία, έλεγχος, συνέπειες).
Και αυτό δεν γίνεται χωρίς ανθρώπους με πολιτική ηθική, κοινωνική και ακαδημαϊκή γνώση. Χρειάζεται, δηλαδή, στελέχη που μπορούν να σχεδιάσουν πολιτικές, να αξιολογήσουν δεδομένα, να προβλέψουν κοινωνικές επιπτώσεις και να σταθούν απέναντι σε συμφέροντα.
Και επειδή δεν αρέσκομαι στα λόγια και στις θεωρίες, να τι μας δείχνουν άλλες χώρες (όπου έκαναν την ικανότητα θεσμό).
Σε χώρες όπου η διοίκηση λειτουργεί ψηφιακά πιο σοβαρά, η καθημερινή εμπειρία του πολίτη αλλάζει. Η Δανία, με πολύ μεγάλη διείσδυση εθνικής ψηφιακής ταυτότητας (MitID), έχει κάνει τις συναλλαγές πιο απλές και καθολικές. Η Εσθονία, με υποδομές διαλειτουργικότητας τύπου X-Road, επέτρεψε ασφαλή ανταλλαγή δεδομένων ώστε ο πολίτης να μη λειτουργεί ως «ταχυδρόμος πιστοποιητικών» ανάμεσα σε υπηρεσίες. Η ουσία δεν είναι η τεχνολογία, αλλά η θεσμική αλλαγή. Λιγότερη ταλαιπωρία, λιγότερες «παρακάμψεις», περισσότερη λογοδοσία.
Από την άλλη, η Φινλανδία δείχνει κάτι εξίσου ουσιαστικό. Η δημοκρατία χρειάζεται κοινωνική ανθεκτικότητα απέναντι στην παραπληροφόρηση. Η συστηματική επένδυση σε παιδεία που βασίζετε στη κριτική σκέψη, βοηθά τους πολίτες να κρίνουν πληροφορίες, να αναγνωρίζουν χειραγώγηση και να μην οδηγούνται εύκολα στον κυνισμό.
Και χώρες που παραδοσιακά κατατάσσονται ψηλά σε δείκτες ακεραιότητας (όπως η Νέα Ζηλανδία) αναδεικνύουν ακόμα ένα μάθημα. Η καλή εικόνα δεν αρκεί, χρειάζεται συνεχής επαγρύπνηση και μηχανισμοί ελέγχου, γιατί η εμπιστοσύνη μπορεί να διαβρωθεί από τον εφησυχασμό.
Η εποχή της Τεχνίτης Νοημοσύνης οδηγεί την «αναλογική πολιτική» σε τέλμα.
Σήμερα, το θεσμικό πλαίσιο στην Ευρώπη αλλάζει. Ο EU AI Act κανονισμός είναι ήδη σε ισχύ, με σταδιακές ημερομηνίες εφαρμογής που απαιτούν τόσο συμμόρφωση όσο και καλλιέργεια αλφαβητισμού Τεχνίτης Νοημοσύνης στους οργανισμούς. Αυτό σημαίνει ότι η πολιτική ηγεσία και η δημόσια διοίκηση πρέπει να μπορούν να κατανοούν ρίσκα, να θέτουν κανόνες, να αξιολογούν αλγοριθμικά συστήματα και να προστατεύουν δικαιώματα. Δεν αρκεί η «εμπειρία» με τον παραδοσιακό τρόπο. Χρειάζεται τεχνολογική επάρκεια, διοικητική ικανότητα και ηθική πυξίδα.
Στην Κύπρο έχουν ήδη τεθεί κάποιές βάσεις. Λειτουργεί και επεκτείνεται η εφαρμογή «Ψηφιακός Πολίτης» για επίσημα ψηφιακά έγγραφα, ενώ το κράτος προχωρά στη συγκέντρωση υπηρεσιών στο gov.cy. Υπάρχει επίσης δημοσιευμένη Εθνική Στρατηγική για την Τεχνητή Νοημοσύνη (Απρίλιος 2024) και εργαλεία/προγράμματα που στοχεύουν σε εφαρμογές Τεχνίτης Νοημοσύνης στον δημόσιο τομέα. Ταυτόχρονα, ευρωπαϊκές αποτιμήσεις καταγράφουν ότι παραμένουν προκλήσεις σε δεξιότητες και σε τομείς όπως η ηλεκτρονική υγεία (eHealth).
Το κρίσιμο κενό, λοιπόν, δεν είναι μόνο τεχνολογικό. Είναι κενό ικανότητας υλοποίησης και κουλτούρας λογοδοσίας. Και αυτό ακριβώς είναι που δεν συγχωρεί η εποχή της Τεχνίτης Νοημοσύνης. Κάθε καθυστέρηση, κάθε «μπάλωμα», κάθε έργο χωρίς δεδομένα και αξιολόγηση, μετατρέπεται σε πραγματικό κοινωνικό και οικονομικό κόστος.
8 στοχευμένες δεσμεύσεις για μια «ψηφιακά ώριμη» και ηθική πολιτεία με μετρήσιμους δείκτες επιτυχίας (KPI’s).
Τεχνητή Νοημοσύνη & Ψηφιακός Αλφαβητισμός στη δημόσια υπηρεσία.
Εκπαίδευση και πιστοποιήσεις για στελέχη και λειτουργούς σε θέματα πολιτικής Τεχνητής Νοημοσύνης και ασφάλεια δεδομένων, βασική κατάρτιση για όλους.
KPI: Ποσοστό πιστοποιημένων.Εθνικό πλαίσιο διακυβέρνησης δεδομένων (Επικεφαλής Διαχείρισης Δεδομένων, πρότυπα, διαλειτουργικότητα).
KPI: μείωση δικαιολογητικών που ζητούνται ξανά και ποσοστό υπηρεσιών με end-to-end ροές.Καθαρά ψηφιακές υπηρεσίες (Digital by default) στο gov.cy, και επέκταση “Ψηφιακού Πολίτη”.
KPI: χρόνος διεκπεραίωσης, ποσοστό αιτήσεων πλήρως ψηφιακά, ικανοποίηση χρήστη.Καθαρές αναθέσεις για ψηφιακά έργα (ανοικτά πρότυπα, δικαιώματα ελέγχου, ρήτρες για αποδέσμευση προμηθευτή).
KPI: ποσοστό παράδοσης εντός χρόνου/κόστους, ποσοστό διαγωνισμών με ανοικτά πρότυπα, ποσοστό αποδεσμεύσεων.Υγεία (eHealth) με διαλειτουργικό φάκελο και ασφαλή πιλοτικά εργαλεία Τεχνίτης Νοημοσύνης.
KPI: χρόνοι ραντεβού/εξετάσεων, δείκτες ασφάλειας, ποσοστό σφαλμάτων.Παιδεία: από αποστήθιση σε κριτική σκέψη, ψηφιακό αλφαβητισμό και δεοντολογία.
KPI: ποσοστό σχολείων με εφαρμοσμένα προγράμματα, αξιολόγηση δεξιοτήτων.Δικαιοσύνη: πλήρης e-Justice, άμεση επίλυση εκκρεμοτήτων.
KPI: ποσοστό εκκρεμοτήτων, μέσος χρόνος απονομής, ποσοστό ηλεκτρονικών διαδικασιών.Ετοιμότητα για EU AI Act και ρυθμιστικό περιβάλλον ελέγχου για καινοτομία με ασφάλεια
KPI: φορείς/υπηρεσίες με AI risk management πολιτικές.
Νέα γραμμή άμυνας της δημοκρατίας.
Η πολιτική θα συνεχίσει να απαξιώνεται όσο λειτουργεί ως κλειστό σύστημα «διευθετήσεων». Η λύση δεν είναι η αποχή ούτε το μηδενιστικό «όλοι ίδιοι». Η έξοδος είναι μια νέα συμφωνία με τον πολίτη. Ικανότητα + ήθος + τεχνολογική επάρκεια + μετρήσιμη λογοδοσία.
Στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης, οι «αναλογικές» ικανότητες δεν αρκούν. Δεν μπορούν να ρυθμίσουν αλγορίθμους, να προστατεύσουν δικαιώματα, να εκσυγχρονίσουν υπηρεσίες, να μειώσουν χρόνους και κόστος, ούτε να χτίσουν εμπιστοσύνη με δεδομένα. Μπορούν μόνο να συντηρήσουν (ή να μεγεθύνουν) το πρόβλημα.
